ماده ۱۱۳۰ قانون مدنی بهصراحت اعلام میکند:
اگر ادامه زندگی مشترک برای زن موجب عسر و حرج (سختی غیرقابل تحمل) شود، او میتواند از حاکم شرع و دادگاه خانواده تقاضای طلاق کند. هرگاه دادگاه این سختی را احراز کند، زوج مجبور به طلاق میشود و اگر اجبار ممکن نباشد، دادگاه به زن اجازه طلاق میدهد.
این ماده یکی از مهمترین ظرفیتهای قانونی برای طلاق از طرف زن بدون رضایت شوهر است.
تبصره ماده ۱۱۳۰ – مواردی که قانون بهعنوان «عسر و حرج» میشناسد
مصادیق عسر و حرج مورد قبول دادگاه
طبق اصلاحیه ماده ۱۱۳۰، موارد زیر در صورت اثبات در دادگاه، از مصادیق قطعی عسر و حرج هستند:
ترک زندگی خانوادگی توسط شوهر
ترک زندگی حداقل ۶ ماه متوالی یا ۹ ماه متناوب در یک سال
بدون داشتن عذر موجه
اعتیاد شوهر به مواد مخدر یا الکل
اعتیادی که به اساس زندگی خانوادگی آسیب وارد کند
و یا شوهر از ترک آن امتناع کند
یا پس از ترک دوباره مصرف را از سر بگیرد
این بند یکی از پرکاربردترین راههای طلاق از طرف زن در دادگاه خانواده است.
محکومیت قطعی شوهر به حبس پنج سال یا بیشتر
ضرب و شتم یا هرگونه سوءرفتار مستمر
مانند فحاشی، تهدید، تحقیر، بدرفتاری اقتصادی
که عرفاً قابل تحمل نباشد
ابتلای مرد به بیماریهای صعبالعلاج یا مسری
مانند بیماریهای روانی شدید، بیماریهای واگیردار خطرناک
یا هر بیماری که زندگی مشترک را مختل کند
نکته مهم:
موارد بالا حصری نیست؛ یعنی هر وضعیت دیگری که موجب مشقت غیرقابل تحمل برای زن شود، میتواند مبنای صدور حکم طلاق باشد.
ماده ۱۱۳۰ قبل از اصلاح سال ۱۳۶۱ چه میگفت؟
پیش از اصلاح، سه مورد اصلی برای عسر و حرج ذکر شده بود:
عدم پرداخت حقوق واجب زن (نفقه، مهریه و …) و عدم امکان اجبار مرد
سوءمعاشرت شدید شوهر
بیماریهای واگیردار صعبالعلاج که برای زن خطرناک باشد
این ماده در ۸ دی ۱۳۶۱ اصلاح شد و تبدیل به نسخه فعلی گردید.
نقد حقوقدانان درباره اصلاح ماده ۱۱۳۰
برخی حقوقدانان معتقدند که اصلاح اخیر ضرورتی نداشته زیرا نسخه قبلی ماده نیز:
با قواعد فقهی سازگار بود
و موارد ذکرشده از مصادیق «نشوز زوج» محسوب میشد
و دادگاه در همان شرایط نیز موظف به صدور حکم طلاق بوده است
بهطور خلاصه، نقد آنها این است که حکم شرعی روشن بوده و اصلاح ماده از نظر ادبی و ساختاری مورد ایراد است.
مبانی فقهی ماده ۱۱۳۰ – چرا زن میتواند به دلیل عسر و حرج طلاق بگیرد؟
مبانی فقهی ماده ۱۱۳۰ – چرا زن میتواند به دلیل عسر و حرج طلاق بگیرد؟
قاعده «نفی عسر و حرج»
این قاعده میگوید:
«در دین اسلام هیچ تکلیف سخت و غیرقابل تحملی بر مؤمنان گذاشته نشده است.»
به همین دلیل اگر ادامه زندگی مشترک برای زن غیرقابل تحمل باشد، حکم اولیه (که طلاق در اختیار مرد است) کنار میرود.
دلایل قرآنی قاعده نفی عسر و حرج
«ما جعل علیکم فی الدین من حرج»
«یرید اللّه بکم الیسر و لا یرید بکم العسر»
«لا یکلّف الله نفساً الا وسعها»
و چند آیه دیگر که همگی بر عدم تکلیف غیرقابل تحمل دلالت دارند.
قاعده «لا ضرر» (نفی ضرر)
این قاعده بیان میکند:
هر حکمی که موجب ضرر به فرد باشد، از او برداشته میشود.
مصادیق ضرر در روابط زناشویی
اعتیاد همسر
ضرب و شتم
رفتارهای آزاردهنده
عدم پرداخت نفقه
بیماریهای خطرناک شوهر
ترک زندگی
بر پایه این قاعده، اگر ادامه زندگی برای زن همراه با ضرر مادی یا معنوی باشد، دادگاه میتواند شوهر را مجبور به طلاق کند.
چگونه عسر و حرج را در دادگاه اثبات کنیم؟
مدارک مهم برای اثبات عسر و حرج
گزارش پزشکی قانونی
شهادت شهود
گزارش کلانتری
پیامکها و ادله دیجیتال
مدارک درمانی اعتیاد
حکمهای محکومیت کیفری
استشهادیه محلی
جمعبندی
ماده ۱۱۳۰ یکی از اساسیترین مواد قانون مدنی برای حمایت از زنان در شرایط سخت زندگی مشترک است.
این ماده با تکیه بر قواعد فقهی «لا ضرر» و «نفی عسر و حرج» به زن اجازه میدهد که در صورت وجود مشقت غیرقابل تحمل، بدون نیاز به رضایت شوهر از دادگاه تقاضای طلاق کند.
خدمات حقوقی تخصصی
گروه وکلای کیوان امینی با تجربه پروندههای متعدد در زمینه طلاق از طرف زن، آماده ارائه مشاوره تخصصی و تحلیل مدارک برای اثبات عسر و حرج است.
برای مشاوره رایگان با وکلای خانواده تماس بگیرید.