قانون دوازده میز یا Twelve Tables یکی از مهمترین ستونهای حقوق در تمدن روم باستان است؛ مجموعهای که برای نخستینبار قانون را از دست طبقهی کشیشان خارج کرد و آن را در دسترس همهی مردم قرار داد. این واقعه فقط یک اصلاح حقوقی نبود، بلکه آغاز تمدنی نوین در روم محسوب میشود؛ نقطهای که قانون از شکل شفاهی و رازآلود، به نظامی روشن، عمومی و مکتوب تبدیل شد.
تا پیش از تدوین این مجموعه، نظام حقوقی روم چیزی جز مجموعهای از آیینهای مذهبی، رسوم قبیلهای و فرمانهای کشیشان نبود. فقط افراد مذهبی به قوانین دسترسی داشتند و آنها میتوانستند در موارد مختلف، مقررات را مطابق منافع خود تفسیر یا حتی تغییر دهند. این وضعیت همان جملهی معروف «همه برابرند، اما بعضیها برابرترند» را تداعی میکند.
پیامدهای انحصار قانونی
مردم نمیدانستند حقشان چیست.
امکان سوءاستفاده از قدرت وجود داشت.
قوانین شفاهی، تغییرپذیر و غیرقابل اثبات بودند.
روابط خانوادگی و اجتماعی کاملاً وابسته به کشیشان بود.
تدوین قانون دوازده میز؛ اولین قانون مکتوب عمومی در روم
قوانین دوازدهگانه روی دوازده لوح مفرغی نوشته شدند و در میدان اصلی شهر نصب گردیدند تا همه بتوانند آنها را بخوانند. این حرکت یک انقلاب تمدنی ایجاد کرد.
دو تحول بزرگ ساختاری
شفافیت حقوقی برای همهی شهروندان
برای اولینبار:
قانون عمومی شد
مردم فهمیدند روابط اجتماعی باید چگونه تنظیم شود
قدرت تشریع از انحصار مذهبیان خارج شد
شکلگیری نظام حقوقی مدون
این الواح، با اصلاحات متعدد، ۹ قرن اساس حقوق روم باقی ماندند.
محتوای قانون دوازدهگانه؛ سختگیرانه، دقیق و طبقاتی
این قانون یکی از سختترین قوانین تاریخ باستان است.
قدرت مطلق پدر (Patria Potestas)
پدر میتوانست:
فرزند را زندانی کند
او را بفروشد
یا حتی به قتل برساند
فقط بعد از سه بار فروش، فرزند از سلطهی پدر آزاد میشد.
ممنوعیت ازدواج میان طبقات
اشراف (Patricians) حق ازدواج با عوام (Plebeians) را نداشتند
دلیل: مراسم ازدواج اشراف ماهیت مذهبی داشت
بعدها این محدودیت با اصلاحات اجتماعی تغییر کرد.
احترام شدید به مالکیت
اگر سارقی در حال سرقت دستگیر میشد، بردهی صاحب مال میگردید.
این قانون نمونهی اولیهی مفهوم مالکیت مقدس در روم است.
بدهکاری و مجازاتهای شدید آن
اگر بدهکار نمیتوانست دین خود را بپردازد، طلبکار مجاز به قتل او بود.
اگر چند طلبکار وجود داشتند، پس از ۶۰ روز، بدن بدهکار را «قطعهقطعه» میکردند.
مجازاتها در قانون دوازده میز
جریمههای مالی
برای افراد آزاد: مقدار کامل
برای بردگان: نصف مبلغ
(برده نیمی از ارزش حقوقی شهروند آزاد تلقی میشد.)
موارد مجازات اعدام
جرایمی که حکم اعدام داشتند:
قذف و افترا
رشوه
شکستن قسم
آتشزدن خرمن و محصولات زراعی
ریختن سم در غذای دیگری
قتل ناگهانی
ایجاد آشوب شبانه
قتل پدر توسط فرزند (غرق کردن مجرم)
حق استیناف و خروج از روم
محکومان به اعدام میتوانستند:
درخواست استیناف بدهند
یا برای همیشه از روم خارج شوند
به همین دلیل، حکم اعدام به ندرت اجرا میشد.
جرایم علیه اشخاص؛ قصاص، دیه و جراحت در قانون دوازدهگانه
قطع عضو
اصل کلی: قصاص
در صورت توافق: پرداخت «تاوان»
قانون پیشبینی کرده بود که مجنیعلیه اجبار به پذیرش دیه ندارد.
شکستن استخوان
قصاص مجاز بود
اما دیه نیز بهعنوان جایگزین قابلتوافق بود
دیهی شکستگی صورت برای افراد آزاد: ۳۰۰ اس
برای بردگان: نصف آن
جراحت ساده (تعدی ساده)
مجازات مالی: ۲۵ اس
شامل کتکزدن، سیلی و آسیبهای سطحی
قتل نفس؛ قوانین مبهم اما سختگیرانه
در قانون دوازده میز نص صریحی دربارهی قتل عمد وجود ندارد، اما:
کشتن پدر
مسمومیت
ترور و سوءقصد
مجازات اعدام داشتند.
مقایسه تطبیقی؛ قانون دوازده میز و قوانین بابل و آشور
برای درک بهتر این قوانین، باید آنها را کنار قوانین اورنمو، لیپیتایشتر و حمورابی بررسی کرد.
قانون اورنمو (قدیمیترین قانون مدون جهان)
۳ قرن قدیمیتر از حمورابی
تمرکز بر «دیه و غرامت»
تقریباً بدون اشاره به قصاص
قانون لیپیتایشتر
تفاوت شدید میان انسان آزاد و بنده
جنایت بر آزاد = قصاص
جنایت بر برده = دیه
قانون حمورابی
حدود ۱۸۰۰ سال قبل از میلاد
معروف به اصل «چشم در برابر چشم»
بین طبقات اجتماعی تفاوت قائل است
جنایت نسبت به آزاد = قصاص
جنایت نسبت به برده = دیه
منابع و مطالعه بیشتر
یکی از منابع معتبر فارسی دربارهی این موضوع:
کتاب «مبانی قصاص» اثر ابوالفضل نوری
(وکیل پایهیک دادگستری و پژوهشگر حوزهی حقوق)