درک مسیر تاریخی داوری و حکمیت نه تنها به شناخت نظامهای حقوقی گذشته کمک میکند، بلکه چارچوبی برای تحلیل روشهای حل اختلاف در جوامع امروزی فراهم میسازد. بهعنوان پژوهشگری که سالها روی منابع حقوق تطبیقی ایران باستان، متون اوستایی، و منابع تاریخی عرب جاهلی تحقیق کردهام، در این مقاله تلاش میکنم تصویری دقیق، مستند و قابل اعتماد از نظام داوری پیش از اسلام ارائه دهم؛ نظامی که بعدها پایههای بخش مهمی از دادرسی اسلامی را تشکیل داد.
داوری در ایران باستان در دوران ساسانی
ساختار کلان حقوقی در عصر ساسانی
دوران ساسانی، اوج نظم حقوقی، دادرسی و ساختار قضایی ایران باستان است.
منابع اصلی حقوقی این دوره در هفت نسک داتیک از اوستای کهن قرار داشت؛ از ۲۱ نسک اصلی، تنها یک نسک از مجموعه داتیک برجای مانده است. این نسکها بنیانی برای:
آیین دادرسی
شیوههای داوری
ساختار قضاوت
حدود و حقوق طبقات اجتماعی
فراهم میکردند.
حکمیت و جایگاه داوران در جامعه ساسانی
در نظام ساسانی، ارجاع اختلافات به داور یا میانجی یکی از روشهای معتبر رسیدگی بود. ویژگیهای این نظام:
داوری مخصوص طبقات بالای جامعه
اشراف، بزرگزادگان و خاندانهای صاحبنفوذ معمولاً نقش داور را بر عهده داشتند.
این امر نشان میدهد که داوری در آن دوران:
امری تشریفاتی
ویژه طبقات برتر
مبتنی بر قدرت اجتماعی
بوده است.
تقسیمبندی دادگاهها: دادگاه شرع و دادگاه عرف
داوران (داتَوَر / داتوبَر)
قاضیان دادگاههای عرف، «داور» یا «داتوبر» نامیده میشدند.
داور:
نقش تفسیر عرف
حل اختلافات مردمی
صدور رأی بر اساس سنت حقوقی ایران باستان
را بر عهده داشت.
نقش روحانیان در دستگاه قضا
روحانیان زرتشتی مسئولیت مستقیم اداره دادرسی را داشتند.
ساختار معمول شامل:
یک قاضی ارشد روحانی
روحانی شنونده داوری (سروشوَرز داریگ)
بود که وظیفه بررسی، شنیدن و جمعآوری شهادتها را برعهده داشت.
دادرسی ادیان دیگر
پیروان ادیان دیگر مانند:
یهودیان
مسیحیان
میتوانستند برای داوری نزد داور همکیش خود مراجعه کنند؛ امری که نشاندهنده تساهل مذهبی حقوقی در ایران باستان است.
داوری در عربستان قبل از اسلام
ساختار اجتماعی عرب جاهلی و نبود نظام قضایی سازمانیافته
جامعه عربستان پیش از اسلام:
قبیلهمحور
متکی بر پیوندهای خونی
فاقد ساختار قضایی رسمی
بود. نتیجه آن شکلگیری سه شیوه مستقل دادرسی بود:
تحکیم (داوری)
احتکام نزد کاهنان (کاهنداوری)
حِلف و جوار (پیمان پناهندگی)
از میان اینها، تحکیم گستردهترین، رسمیترین و معتبرترین شیوه به شمار میرفت.
تحکیم؛ رایجترین نوع داوری در عرب جاهلی
منابع تاریخی مانند «تاریخ یعقوبی» اشاره میکنند که عربها در هر اختلاف مهم – از قبیل:
آب
خونبها
ارث
خصومتهای قبیلهای
به داوران مراجعه میکردند.
ملاک انتخاب داور
داور باید دارای ویژگیهایی باشد مانند:
شرافت
امانت
سن بالا
تجربه و آزمودگی
جایگاه اجتماعی
در حقیقت داوری یک پیشه تمامعیار در جامعه عرب جاهلی محسوب میشد.
جایگاه داوری در کعبه
در آستانه ظهور اسلام، منصبی رسمی در کعبه به نام ریاست داوری (دیّان) وجود داشت.
قبیلهای که مسئول این منصب میشد «دیّان» لقب میگرفت.
یکی از داوران مشهور این دوران، ابوبکر بود که در خونبها و خسارتهای بدنی داوری میکرد.
احتکام؛ داوری نزد کاهنان
کاهنان در عربستان قدیم نوعی پیشداوری بر اساس:
غیبگویی
آزمون توانایی کشف امور پنهان
انجام میدادند. اعتبار حکم آنان بستگی داشت به میزان موفقیتشان در آزمونهایی که دو طرف درگیری طرح میکردند.
داوری حضرت محمد (ص) پیش از بعثت
یکی از مهمترین وقایع تاریخی که مشروعیت اجتماعی داوری پیامبر را نشان میدهد، ماجرای نصب حجرالاسود است.
چگونگی حل اختلاف قبایل قریش
وقتی قبایل بر سر نصب حجرالاسود دچار نزاع شدند، توافق کردند نخستین فرد وارد مسجدالحرام را به داوری بپذیرند.
پیامبر (ص) وارد شد و با روشی حکیمانه:
پارچهای آورد
حجرالاسود را در میان آن قرار داد
هر قبیله گوشهای را گرفت
پیامبر سنگ را در جای خود نهاد
و اختلافی بزرگ بدون خونریزی حل شد.
این واقعه از مهمترین اسناد تاریخی در صلاحیت و محبوبیت داوری پیامبر است.
داوری در اسلام پس از بعثت
تأیید داوری توسط اسلام
اسلام روشهایی مانند «حِلف و جوار» را رد کرد اما داوری (تحکیم) را کاملاً تأیید و تثبیت نمود، زیرا:
مبتنی بر عدالت
مانع ستمگری
دارای ساختار پذیرفتهشده در جامعه
بود.
پیامبر (ص) فرمود:
«لا حِلفَ فی الإسلام»
یعنی پیمانهای خونمحور لغو شد، اما داوری همچنان معتبر ماند.
نخستین داور اسلام
پیامبر اسلام نخستین داور اسلامی بود.
خلفا نیز پس از ایشان شخصاً داوری میکردند. با گسترش سرزمینهای اسلامی، نیاز به داوران متعدد افزایش یافت و افرادی مانند:
ابودرداء (مدینه و بصره)
ابوموسی اشعری (کوفه)
بهعنوان داور منصوب شدند.
داوری سعد بن معاذ در ماجرای بنیقریظه
چرا این داوری مهم است؟
زیرا شامل چهار نکته بنیادین در فقه داوری اسلامی است:
مشروعیت شرعی داوری
پذیرش داوری سعد بن معاذ توسط پیامبر، یک سنت معتبر و شاهد قطعی بر مشروعیت داوری در اسلام است.
احترام به مقام داور
پیامبر فرمودند:
«به احترام سرورتان برخیزید.»
این نشاندهنده شأن بالای داور در ساختار اسلامی است.
جواز داوری کیفری
حکم سعد شامل:
اعدام مردان جنگی
مصادره اموال
اسارت زنان و فرزندان
بود. پس داوری حتی در امور کیفری نیز مجاز است.
الزامآور بودن رأی داور
سعد پیش از صدور رأی پرسید:
«آیا ملتزمید که حکم من را اجرا کنید؟»
و پس از تأیید، رأی را صادر کرد.
پیامبر نیز فرمود:
«به حکم خدا از بالای هفت آسمان حکم کردی.»
جمعبندی – مسیر تحول داوری از ایران باستان تا اسلام
در ایران ساسانی داوری ساختاری رسمی، طبقاتی و مبتنی بر عرف و آیین دینی داشت.
در عربستان جاهلی داوری رایجترین شکل حل اختلاف بود.
اسلام داوری را تطهیر، منظم و مشروعیت شرعی کامل بخشید.
نمونههای تاریخی مانند نصب حجرالاسود و داوری سعد بن معاذ پایههای داوری اسلامی را مستحکم کردند.
این مقاله با تحلیل تاریخی و منابع معتبر، تصویری شفاف از تکامل داوری از دوران باستان تا اسلام ارائه میدهد؛ مسیری که امروز نیز الهامبخش نظامهای حقوقی مدرن است.