حل اختلافات قراردادی، از چالشبرانگیزترین مراحل روابط تجاری و حقوقی است. در گذشته، مردم برای رفع اختلافات به «کدخدا» یا «ریشسفید» مراجعه میکردند؛ روشی که به آن حکمیت یا داوری خصوصی گفته میشد.
با گذر زمان و گسترش قراردادهای پیچیدهی تجاری، نهاد داوری به شکل مدرنتری در قوانین ایران و سایر کشورها تثبیت شد. امروزه، بسیاری از شرکتها و اشخاص در قراردادهای خود «شرط داوری» درج میکنند تا در صورت بروز اختلاف، مسیر قانونیِ سریعتر، کمهزینهتر و تخصصیتری را نسبت به دادگاه طی کنند.
مفهوم داوری در قراردادهای خصوصی
تعریف لغوی و حقوقی داوری
«داوری» در لغت به معنای حکم کردن و فصل خصومت است. از نظر حقوقی، داوری به این معناست که طرفین دعوا با توافق، اختلاف خود را به شخص یا اشخاصی بسپارند تا خارج از دادگاه و در مدت معینی، درباره آن تصمیم بگیرند.
در فرهنگ حقوقی، از این روش با عنوان دادرسی خصوصی نیز یاد میشود، زیرا به جای دستگاه قضا، خود افراد تصمیم میگیرند چه کسی درباره اختلافشان قضاوت کند.
داوری خصوصی در مقابل دادرسی عمومی
قاضی دادگاه از سوی قوه قضاییه منصوب میشود، اما داور توسط خود طرفین انتخاب میگردد.
این ویژگی باعث میشود:
اعتماد طرفین بیشتر باشد،
روند رسیدگی کوتاهتر شود،
و تصمیم نهایی با درک بهتری از جزئیات موضوع گرفته شود.
اهمیت داوری در دنیای امروز
در دنیای امروز، داوری دیگر یک روش سنتی نیست؛ بلکه ابزاری مدرن برای حل اختلافات تجاری و قراردادی به شمار میرود.
در بسیاری از کشورها، حتی مؤسسات دولتی نیز ترجیح میدهند در قراردادهای بینالمللی از شرط داوری استفاده کنند، زیرا رسیدگی از طریق دادگاهها ممکن است زمانبر و پرهزینه باشد.
در ایران نیز، اگرچه سابقهی داوری به قوانین قدیمی همچون قانون اصول محاکمات حقوقی مصوب ۱۲۹۰ برمیگردد، اما در سالهای اخیر توجه ویژهای به آن شده است؛ مخصوصاً در قراردادهای مشارکت در ساخت، پیمانکاری، و معاملات ملکی که سرعت و اعتماد در تصمیمگیری اهمیت بالایی دارند.
داوری در دعاوی مشارکت در ساخت
چرا داوری در قراردادهای مشارکت در ساخت توصیه میشود؟
در قراردادهای مشارکت در ساخت، اختلافات زیادی ممکن است پیش بیاید؛ از اختلاف در درصد سهم طرفین گرفته تا تأخیر در اجرا، تغییر نقشه یا افزایش هزینهها.
اگر از ابتدا در قرارداد، «شرط داوری» پیشبینی شود، هرگونه اختلاف از طریق داور منتخب طرفین بررسی و حل خواهد شد، بدون آنکه نیاز به طرح دعوا در دادگاه باشد.
مزایای داوری در این نوع قراردادها
سرعت بالا در رسیدگی – معمولاً داور ظرف سه ماه رأی نهایی را صادر میکند.
هزینه کمتر نسبت به دادگاه – فرآیند سادهتر و بدون تشریفات اداری سنگین.
محرمانگی اطلاعات – برخلاف جلسات دادگاه، رسیدگی داوری خصوصی است.
انتخاب داور متخصص – طرفین میتوانند داوری را انتخاب کنند که با حوزه ساختوساز آشنا باشد.
مثال کاربردی
فرض کنید در پروژهای، سازنده و مالک در مورد تقسیم واحدها اختلاف پیدا کنند. اگر در قرارداد شرط داوری آمده باشد، داور منتخب میتواند با بررسی مدارک و عرف ساختوساز، رأیی صادر کند که برای هر دو طرف لازمالاجراست، بدون نیاز به صرف ماهها وقت در دادگاه.
شرایط و تشریفات داوری در ایران
وافق کتبی
داوری تنها زمانی معتبر است که طرفین به صورت کتبی بر آن توافق کرده باشند؛ چه در متن اصلی قرارداد، چه در الحاقیه جداگانه.
انتخاب داور یا داوران
طرفین میتوانند یک داور مشترک یا هر کدام یک داور انتخاب کنند. در صورت اختلاف نظر بین داوران، داور سوم (سرداور) نظر نهایی را اعلام میکند.
مدت داوری
اگر در قرارداد زمان خاصی ذکر نشده باشد، قانوناً داور باید حداکثر ظرف سه ماه از تاریخ قبول داوری رأی خود را صادر کند.
اعتبار رأی داور
رأی داور پس از امضا و ابلاغ به طرفین، مانند حکم دادگاه قطعی است؛ مگر اینکه در موارد محدود (مثل تخلف از حدود اختیار یا تعارض با قوانین آمره) اعتراض وارد شود.
داوری داخلی و بینالمللی در ایران
داوری داخلی
شامل اختلافاتی است که هر دو طرف ایرانی هستند و موضوع قرارداد در داخل کشور اجرا میشود. مقررات آن در باب هشتم قانون آیین دادرسی مدنی (مواد ۴۵۴ تا ۵۰۱) آمده است.
داوری بینالمللی
در صورتیکه یکی از طرفین خارجی باشد یا محل اجرای قرارداد خارج از ایران باشد، قانون «داوری تجاری بینالمللی مصوب ۱۳۷۶» اجرا میشود.
این قانون تا حد زیادی با استانداردهای بینالمللی (مانند مدل آنسیترال) هماهنگ است و امکان اجرای آرای داوری ایران در کشورهای دیگر را فراهم میکند.
چه مواردی قابل داوری نیستند؟
بر اساس قوانین ایران، برخی موضوعات از دایرهی داوری خارجاند، از جمله:
دعاوی مربوط به ازدواج، طلاق، نسب و ولایت.
دعاوی مربوط به ورشکستگی.
اختلافات مربوط به اموال عمومی و دولتی (بدون تصویب هیئت وزیران و اطلاع مجلس).
مزایای استفاده از شرط داوری در قراردادها
جلوگیری از طرح دعوا در دادگاه و کاهش استرس طرفین
صرفهجویی در زمان و هزینهها
حفظ روابط کاری و تجاری
دسترسی به داوران متخصص در حوزه موضوع قرارداد
قابلیت اجرای رأی داور همانند حکم دادگاه
جمعبندی
داوری در قراردادهای خصوصی و دعاوی مشارکت در ساخت، روشی مؤثر و تخصصی برای حل اختلافات است که سرعت، اعتماد و محرمانگی را همزمان تأمین میکند.
در واقع، انتخاب داوری به جای دادگاه، نوعی تصمیم هوشمندانه برای حفظ منافع طرفین و تسهیل روند دادرسی است.
اگر در قراردادهای خود با اختلاف مواجه شدهاید یا قصد دارید شرط داوری را بهصورت اصولی در قراردادهایتان درج کنید،
گروه وکلای کیوان امینی با تیمی از وکلای باتجربه و متخصص در حوزه داوری و دعاوی مشارکت در ساخت، آمادهی ارائه مشاوره و همراهی شماست.
📞 برای دریافت مشاوره تخصصی داوری، همین حالا با ما تماس بگیرید.